اشخاص تفاوت مىكند ، چنان كه در جائى ممكن است مضايقه براى غنى زشت باشد ولى براى فقير زشت نباشد ، يا با خانواده و نزديكان قبيح باشد ولى با بيگانه قبيح به شمار نيايد ، و يا با همسايه زشت باشد و با غير همسايه زشت نباشد ، و يا در مهمانى قبيح شمرده شود و در معامله و خريد و فروش زشت به حساب نيايد ، و گاه مضايقه در خوردنيها زشت انگاشته مىشود و در غير آنها زشت دانسته نمىشود . و بالجمله مضايقه نسبت به مورد آن از قبيل مهمانى يا معامله ، يا نسبت به چيزهائى كه در آنها مضايقه مىشود مثل خوراك يا پوشاك يا فرش و مانند اينها ، يا نسبت به كسى كه مضايقه مىشود مثل دوست يا خويشاوند يا همسايه يا بيگانه يا دور ، يا نسبت به آن كه مضايقه از او رخ مىدهد مثلا از غنى يا فقير يا امير يا رعيّت يا عالم يا جاهل يا كودك يا بزرگسال تفاوت مىكند . پس سخى آن است كه در جائى كه شرعا يا بر حسب عرف و عادت نبايد از انفاق و احسان خوددارى و مضايقه كرد امساك نكند ، و بخيل آن است كه از انفاق و بذل در جائى كه نبايد امساك كرد مضايقه و امتناع ورزد . امّا مقدار آن را نمىتوان معيّن كرد ، و شايد بتوان حدّ بخل را به اين عبارت در آورد كه آن « امساك مال براى غرضى است كه اين غرض مهمتر از حفظ مال باشد » ، و در مقابل آن جود و سخاوت است . امّا كسى كه حقّ واجب را ادا مىكند و عادت و مروّت را مراعات مىنمايد ، ولى مال بسيارى دارد و به مصرف نيازمندان نمىرساند و در صدقات مستحب انفاق نمىكند به اميد اينكه ذخيره براى زمان درماندگى و بينوائى و حوادث روزگار باشد ، اگر چه در نزد عامّهء مردم بخيل شمرده نمىشود ، و لكن در نظر دانايان و تيز فهمان بخيل به شمار مىآيد . زيرا در نزد آنان پاك شدن از بخل و اتّصاف به صفت جود و سخاوت تحقّق نخواهد يافت مگر آنكه بيش از اندازهء واجب شرعى و واجب عرفى به مقتضاى مروت و عادت بذل و احسان كند تا به درك فضيلت اخلاقى و پاداش و درجات اخروى نائل آيد . و اين بخشش اضافى با اختلاف مقدار مال و حاجت نيازمندان و شايستگى و پارسائى آنان اختلاف مىپذيرد . بنابراين اتّصاف او به جود و بخشندگى به مقدارى است كه نفس او كما بيش گنجايش و توسّع دارد ، و درجات آن متفاوت است . پس نيكى كردن امرى است وراء آنچه بر حسب عادت و مروت